Phương pháp chẩn đoán & điều trị tăng động
Phương pháp chẩn đoán & điều trị tăng động Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán tăng động Tiêu chuẩn lâm sàng dựa vào DSM-5 Chẩn đoán dựa vào lâm sàng và dựa trên đánh giá toàn diện về y khoa, phát triển, giáo dục và tâm lý. Tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5 cho ADHD Tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5 bao gồm 9 triệu chứng và dấu hiệu giảm chú ý và 9 triệu chứng tăng động và hấp tấp, bốc đồng. Chẩn đoán theo các tiêu chí này cần có ≥ 6 triệu chứng và dấu hiệu từ một hoặc từng nhóm. Ngoài ra, các triệu chứng cần: Xảy ra thường xuyên trong ≥ 6 tháng. Các dấu hiệu và triệu chứng xuất hiện rõ ràng nhưng không phù hợp với lứa tuổi của trẻ. Xảy ra trong ít nhất 2 trường hợp (ví dụ: Nhà và trường học). Xảy ra trước 12 tuổi (ít nhất một vài triệu chứng). Gây cản trở các hoạt động ở nhà, trường học hoặc nơi làm việc. Các triệu chứng giảm chú ý Giảm chú ý hoặc gây ra những sai sót trong các hoạt động. Khó khăn trong việc duy trì sự chú ý các bài tập ở trường học hoặc trong khi chơi. Có vẻ như không nghe khi đang nói chuyện trực tiếp. Không tuân theo hướng dẫn hoặc hoàn thành nhiệm vụ. Khó khăn trong việc thực hiện các hoạt động và làm bài tập. Tránh xa, không muốn tham gia vào các nhiệm vụ đòi hỏi phải duy trì sự nỗ lực tập trung trong thời gian dài. Thường mất những thứ cần thiết cho các hoạt động trên trường. Dễ bị phân tâm. Hay quên các hoạt động thường ngày. Các triệu chứng bốc đồng, hấp tấp Thường xuyên bồn chồn tay chân, bối rối. Thường bỏ đi khỏi vị trí ngồi trong lớp. Thường xuyên chạy hay leo trèo khi hoạt động ở những nơi không cho phép. Khó khăn khi chơi yên lặng. Thường xuyên di chuyển, hoạt động. Thường nói nhiều. Thường không chờ hết câu hỏi mà đã buột miệng trả lời. Khó khăn khi phải đợi đến lượt của mình. Thường xuyên làm xen ngang hoặc gián đoạn vào người khác. Chẩn đoán tăng động dạng giảm chú ý cần ≥ 6 dấu hiệu và triệu chứng. Chẩn đoán tăng động dạng bốc đồng, hấp tấp đòi hỏi ≥ 6 dấu hiệu và triệu chứng. Chẩn đoán tăng động loại kết hợp đòi hỏi ≥ 6 dấu hiệu và triệu chứng của mỗi dạng trên. Các chẩn đoán khác Việc phân biệt chẩn đoán tăng động với các dạng rối loạn khác khá khó khăn: Cần tránh lạm dụng chẩn đoán tăng động với những dạng rối loạn khác. Nhiều dấu hiệu tăng động trong những năm đầu đời cũng có thể gợi ý các vấn đề giao tiếp có thể xảy ra trong rối loạn phát triển thần kinh khác (ví dụ: Rối loạn phổ tự kỷ) hoặc trong một số rối loạn học tập, lo lắng, trầm cảm hoặc rối loạn hành vi (ví dụ: Rối loạn cư xử). Các bác sỹ nên cân nhắc liệu trẻ có bị phân tâm bởi các yếu tố bên ngoài (ví dụ: môi trường) hay do các yếu tố bên trong (ví dụ: Trẻ lo lắng, suy nghĩ). Tuy nhiên, sau giai đoạn thơ ấu các biểu hiện tăng động ở trẻ trở nên rõ ràng hơn; trẻ dạng hiếu động/ bốc đồng hoặc kết hợp với kiểu di chuyển liên tục (ví dụ: Vận động không chủ đích, tay không để yên một chỗ), nói chuyện hấp tấp, bốc đồng và dường như thiếu nhận thức về môi trường. Trẻ em mắc tăng động dạng không chú ý có thể không có dấu hiệu về thể chất. Đánh giá tập trung vào việc xác định các tình trạng có thể điều trị được. Đánh giá bao gồm việc tìm hiểu tiền sử của các phơi nhiễm trước sinh (ví dụ: Ma túy, rượu, thuốc lá), các biến chứng hoặc nhiễm trùng sơ sinh, nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương, chấn thương sọ não, bệnh tim, ngừng thở khi ngủ, ăn không ngon và/hoặc kén ăn, và tiền sử gia đình có người bị tăng động. Đánh giá phát triển tập trung vào việc xác định sự khởi phát và quá trình của các triệu chứng và dấu hiệu. Đánh giá này bao gồm kiểm tra các cột mốc phát triển, đặc biệt là các mốc ngôn ngữ và sử dụng các thang đánh giá dành riêng cho ADHD (ví dụ: Thang đo Vanderbilt ADHD, thang điểm Đánh giá Hành vi Toàn diện Conners, thang điểm đánh giá ADHD-V). Đánh giá giáo dục là tập trung vào việc ghi lại các triệu chứng và dấu hiệu cơ bản vì nó có thể liên quan đến việc giáo dục và sử dụng các loại thang điểm đánh giá. Tuy nhiên, các loại thang điểm đánh giá thường không thể phân biệt được tăng động từ các rối loạn phát triển khác hoặc rối loạn hành vi. Phương pháp điều trị tăng động hiệu quả Liệu pháp hành vi. Điều trị bằng thuốc, thường bằng các thuốc hướng thần như methylphenidate hoặc dextroamphetamine (tác dụng ngắn và dài). Một cách ngẫu nhiên, các nghiên cứu bệnh chứng chỉ ra rằng nếu chỉ có liệu pháp hành vi thì hiệu quả sẽ ít hơn khi điều trị kết hợp liệu pháp hành vi và điều trị bằng thuốc đối với trẻ ở độ tuổi đi học, nhưng liệu pháp hành vi hoặc kết hợp thường được áp dụng cho trẻ nhỏ hơn. Mặc dù việc điều trị bằng thuốc không có ích trong việc giúp điều chỉnh sự khác biệt về bệnh lý thần kinh của bệnh nhân tăng động nhưng thuốc có hiệu quả trong việc làm giảm các triệu chứng tăng động và cho phép bệnh nhân tham gia vào các hoạt động trước đây không thể tiếp cận được do giảm chú ý và bốc đồng, hấp tấp. Điều trị tăng động ở người lớn tuân theo các nguyên tắc tương tự, nhưng lựa chọn thuốc và liều lượng được xác định tùy vào cá nhân và điều kiện y tế. Thuốc hướng thần Các chế phẩm muối của methylphenidat hoặc amphetamin được sử dụng rộng rãi. Đáp ứng khác nhau, và liều lượng phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của hành vi và khả năng chịu đựng thuốc của đứa trẻ. Liều được hiệu chỉnh theo số lượng và tần suất cho đến khi bệnh nhân đáp ứng tối ưu. Methylphenidate thường khởi đầu bằng liều 0,3 mg/kg/ngày (dạng giải phóng tức thời) và tăng tần suất lên theo hàng tuần, thường là khoảng 3 lần mỗi ngày hoặc mỗi 4 giờ. Nếu chưa cho đáp ứng nhưng vẫn được dung nạp, có thể tăng liều. Hầu hết trẻ em có sự cân bằng tối ưu giữa lợi ích và nguy cơ ở liều riêng lẻ từ 0,3 - 0,6 mg/kg. Dextroamphetamin thường khởi đầu đầu (thường kết hợp với amphetamine) ở liều 0,15 - 0,2 mg/kg/ngày, sau đó có thể tăng lên 2 - 3 lần mỗi ngày hoặc mỗi 4 giờ. Các liều trong khoảng từ 0,15 đến 0,4 mg/kg thường có hiệu quả. Chỉnh liều để cân bằng lợi ích và nguy cơ của thuốc. Liều dextroamphetamine thường bằng khoảng 2/3 so với liều methylphenidate. Sự thay đổi về liều lượng được điều chỉnh để phù hợp với thời gian và ngày cụ thể (ví dụ, trong giờ học hoặc trong khi làm bài tập ở nhà). Có thể ngừng thuốc vào cuối tuần, vào các ngày lễ, hoặc trong kỳ nghỉ hè. Thời gian dùng giả dược (từ 5 đến 10 ngày khi ở trường để đảm bảo độ tin cậy của các quan sát) được khuyến cáo để xác định liệu thuốc có cần thiết hay không. Tác dụng phụ thường gặp thuốc hướng thần bao gồm: Rối loạn giấc ngủ . Trầm cảm. Đau đầu. Đau dạ dày. Giảm sự thèm ăn. Tăng nhịp tim và huyết áp. Một số người bệnh nhạy cảm với thuốc sẽ xuất hiện sự tập trung quá mức hoặc đôi khi chậm hiểu, nên giảm liều hoặc dùng thuốc khác. Nhóm thuốc không hướng thần Atomoxetine, một chất ức chế tái hấp thu chọn lọc norepinephrine, cũng được sử dụng. Thuốc có hiệu quả, nhưng sự hiệu quả của nó không rõ ràng, thường lẫn với các thuốc hướng thần. Nhiều trẻ buồn nôn, an thần, cáu gắt, nóng nảy; hiếm khi xảy ra ngộ độc gan và có ý định tự sát. Liều khởi đầu thông thường là 0,5 mg/kg uống mỗi ngày một lần, được điều chỉnh hàng tuần thành 1,2 đến 1,4 mg/kg mỗi ngày một lần. Thời gian bán thải dài nên thuốc được sử dụng một lần/ngày nhưng phải dùng liên tục mới có hiệu quả. Liều khuyến cáo tối đa là 100 mg mỗi ngày. Thuốc chống trầm cảm như bupropion, các chất chủ vận alpha-2 như guanfacine, clonidin và các thuốc kích thích thần kinh khác đôi khi được sử dụng khi thuốc hướng thần không có tác dụng hoặc có tác dụng phụ nghiêm trọng, nhưng chúng ít hiệu quả hơn và không được khuyến cáo như một thuốc ưu tiên hàng đầu. Cũng có lúc thuốc này được sử dụng kết hợp với thuốc hướng thần để cho tác dụng hiệp đồng nhung phải theo dõi chặt chẽ các tác dụng phụ của thuốc. Quản lý hành vi Tư vấn, bao gồm cả liệu pháp nhận thức-hành vi (ví dụ: Đặt mục tiêu, tự giám sát, làm mẫu, đóng vai) thường hiệu quả và giúp trẻ hiểu chứng tăng động và cách đối phó với nó. Tự sắp xếp và hình thành thói quen là việc rất cần thiết. Hành vi trong lớp học thường được cải thiện bằng cách kiểm soát tiếng ồn và kích thích thị giác, giáo viên cần giao các bài tập có độ dài thích hợp và gần gũi hơn với trẻ. Khi ở nhà, cha mẹ nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn và được đào tạo về các kỹ năng quản lý hành vi. Để việc quản lý hành vi có hiệu quả cần khuyến khích và thưởng cho trẻ. Trẻ tăng động dạng hiếu động và kiểm soát xung động kém thường cần sự giúp đỡ từ gia đình.
Nguy cơ mất trí nhớ Những ai có nguy cơ mắc phải mất trí nhớ ? Những người thường xuyên căng thẳng. Những người có nồng độ đường huyết trong máu cao. Những người có thính giác kém. Những người thường xuyên hít phải khói thuốc lá. Những người ăn chay khắc nghiệt. Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải mất trí nhớ Những yếu tố làm tăng khả năng mắc mất trí nhớ, bao gồm: Ăn uống tạm bợ: Điều cần thiết cho sức khỏe của chúng ta là chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, đặc biệt là với não bộ. Phớt lờ các bệnh mãn tính: Hai trong số những yếu tố ảnh hưởng nghiêm trọng nhất đến chứng mất trí nhớ, bệnh Alzheimer là huyết áp cao và đái tháo đường. Dùng đồ uống có cồn: Đối với sức khỏe như bệnh cao huyết áp, đột quỵ, bệnh gan và đặc biệt là chứng mất trí nhớ, đồ uống có cồn gây tác hại. Hút thuốc lá: Trong thuốc lá có chứa hơn 4.700 hợp chất hóa học, có một số chất có độc tính cao. Do đó, hãy bỏ thuốc lá càng sớm càng tốt. Ngủ không đủ giấc hoặc bạn ngủ quá nhiều. Thiết bị điện tử thường xuyên dùng trước khi ngủ.