Nen designstudeant van de Londonse Keuninklike Keunstskole (Royal College of Art) hef nen deftigen kraan ontwörpen. De spiralen dee as et vörmet zeet der neet allene sierlik prachtig oet, ze bespoart oe ook nog es water.
Simin Qiu, den bedeanker van dissen kraan, löt water langs ne dubbele turbine goan. De leste turbine dreeit as der water duurlöp, woerduur as der een raster van fiene, mooie waterströalkes ontsteet. Et watergebroek wörd hierduur ook nog es steeds met 15% terugge drungen. Iej köant ze met dree köppe kriegen, dee as verskillende kreenkpatronen maakt.
"Water is zachte en krullerig. Disse ellemeanten heb ik in mien waark gebroekt." – Simin Qiu
Doarnöast zorget de kleane ströalkes vuur ne zachtere anraking op de haande, woerduur as et nog lechter anveult. Doarbie keump et water der völle rapper oet as bie nen gewonen kraan.
Um et slaanke, ellegaante ontwaarp te behoolden, kö'j dissen kraan bedenen met enen eankelen knop boawenop.
Qiu kreeg hiervuur de Design Concept Award van 2014. Hier zee'j zinne tekenings en de oetwaarking:
Den Tweeden Wearldoorlog was vuur nums heel best. Vuur oonze sproake ook al neet.
In de eerste plaatse maakten de Nazi's de Duutsers neet geleefder bie völle leu in Nederlaand. Woer as der joarhoonderden lange al wöarde en zegswiezen hen en wierumme oawer den poal eleend wörden, zorgden Hitlers soldoaten at de leu an beade kaanten van de gröppe met de ruggen noar mekaar kömmen te stoan. Vuur nieje wöarde wör der in Oost-Nederlaand neet mear noar Meunster of Hamborg ekekken, mer noar Amsterdam. En Hollywood. Want det köm ook verdan mear op. Et was neet cool mear um "half Duuts" te kuieren. Noa den krieg waarkten disse gedachte nog lange duur. Kort noa den oorlog köm doar nog es de "gelearde" gedachte oawerhen det et slecht vuur keender was um meardere sproaken te learen. Woerumme of dan ne vrömde sproake learen better was, doar hebt ze nooit antwoard op egewen.
Vanof de Duutse kaante wör der in den krieg vanzelfs juust op Hoogduuts ehamerd. Vuur nieje wöarde keken Platduutsers dus noar et Hoogduuts. Ook dit gung nog joaren noa den oorlog verdan. De sproaken gröait aait nog heanig oet mekoar.
Tegelieke vergatten de leu op den doer at öare lokale sproake neet zo lokaal is as ze zelf wal meant. Der wör verdan nauwer noar kleane verskillekes ekekken en neet noar de oawereenkomste. Et besef det vieleu allemoal dezelfde sproake kuiert met eawenzo mooie akseanten was vort.
Ook wör ne grote wöardewelle letterlik oet ewisket: de Jödden. Wöarde as sjoechem, sjacheraar, jatten, sjoem en gannef kömmen iederene in Tweante aait rap van de tonge. Mer oaweral wörden Jödse gemeenskoppen, dee as der helemoal bie heurden in de samenleawing, bie heupe vort evoord en of eslacht. Den boadem vuur et behoold van öare wöarde was vort.
Is det slim? Noh, mooi is et neet. Mer iej doot der niks an. En met een betjen möaite verstoat vie mekaar nog aait. En de nieje geslächte van beaide kaanten van de gröppe hebt neet de slechte ervaringen met mekaar van vroger. Et kan dus eankel mer de gode kaante wier op goan.
De Informasietegenstelling van zwarte geater geet wetenskoppers al 40 joar boawen de pette. (foto: Profit_Image/Shutterstock)
Ene van de langst bestoande mysteries oawer zwarte geater is wat der gebuurt as der kroam invaalt. Informasie kan neet rapper goan as et lecht, dus kan et neet oontkommen an een zwart gat. Mer vie weett at zwarte geater gröait en krimpt oawer tied en Hawking-stroaling lösloatt. Wetenskoppers brekt hier zik al 40 joar den kop oawer. Informasie kan neet zomear vort wean.
Natuurkeundigen Kamil Brádler van de Universiteat Ottawa en Chris Adami van de Stoatsuniversiteat Michigan hebt anteund at de informasie geheels neet vort is. Et wörd oawerdreagen van et zwarte gat in dee earder neumde Hawking-stroaling. Doarmet wörd meugelik een oold kosmologiemysterie op elöst.
Mear as 40 joar terugge köm Stephen Hawking met et idee det der wat deelkes oet den boetensten eanderraand van et zwarte gat mut löskommen, ondaanks det der niks an een zwart gat oontkommen kan. Dissen oetstoot zol oawer tied kracht van et zwarte gat vorthalen, woerduur as et kleaner wörd.
Den oetstoot keump neet van et zwarte gat zelf. Doarumme vreugen natuurkeundigen zik of wat der gebuurt met de informasie binnen de zwarte geater as ze verdwient. As de informasie vuur aait verlöaren is, betekent det ne brökke in de wetten van kwantummechanika. Dit leadden töt de Informasietegenstelling van zwarte geater.
"Et vroagstukke wör nooit beantwoardt, umdet Hawkings berekkening de oetwaarking van de stroaling op zwarte geater neet vatten kon," zea Adami in ne verkloaring.
"Natuurkeundigen nömmen an at et zwarte gat met nen zetjen kleaner worden zol as de Hawking-stroaling de massa van et zwarte gat metneamp. Mer nums kon dit rekkenkeundig noagoan."
Um disse tegenstelling op te lössen, wörden verskeadene berekkeningen doan. Völle natuurkeundigen nömmen an at et op elöst zol wean as der ne sloetende benöadering van kwantumzwöartekracht köm. Algemene relativiteat en kwantummechanika zeent twee van de grötste kennisweenste van oonzen tied, mer ze waarket nog neet best nöast mekaar. Bie zwarte geater zeent beade deankrichtingen neudig.
Brádler en Adami's model bekik de kwantumoetwaarking woer as Hawking-stroaling van keump. Met komputernoabootsingen leuten ze de zwarte geater zik oontwikkelen. Ze zaggen at de Hawking-stroaling kracht en informasie oet et zwarte gat haalden.
"Um disse berekkening te maken, mosse vie gissen wo as een zwart gat met et Hawking-stroalingsveeld ummegeet," zea Adami.
"Der was ja nog ginne deankwieze oawer kwantumzwöartekracht wat zonne ummegaank kan vuurspellen. Et blik at vie ne gelearde gissing maakt hebt. Oons model is liek an Hawkings deankwieze in de limiet vuur vaste, onveraanderende zwarte geater."
Öar waark, wat in de Physical Review Letters steet, is nen mooien trad vuuroet noar et begrip van zwarte geater. Aandere oonderzeukers probeert de informasietegenstelling op te lössen. Et verteelt oons neet völle oawer et vuurliggende deankwaark vuur kwantumzwöartekracht. Toch lik disse deankwieze vuur et griepen te liggen.
"Oons model is neet mear as det: een model. Toch he'w anteund at kwantum-verhoolding tusken zwarte geater en Hawking-stroaling froai woarskienlikk dezelfde egenskoppen hef as oons model," zea Brádler.
Et is filmmaker Jon Favreau elukket: de live-action animasiefilm Jungle Book (2016) oawertreft op völle peunten den oolden tekenfilm van Disney. Iej zett met de wille et keukelige 3D-brilleken op, vleegt duur een dikbegröaid oerwoold en swingt vanzelf met met den oawerbekeanden jazz-klassieker Bear Necessities.
(filmweardering geet wiedter oonder trailer)
Et verhaal in et kort Et meanskenjoonk Mowgli wörd in et oerwoold groot ebracht duur nen koppel wolven. As den meanskenhatenden tieger Shere Khan det verneamp, dut hee der allens an um Mowgli dood te kriegen. Umdet ginnen wolf et tegen nen tieger kan opnemmen, mut Mowgli et wolvenkaamp verloaten en terugge noar zin egene soort, et meanskenkaamp. Den wiezen zwarten panter Bagheera en den zorgelozen bear Baloe helpet um doarbie.
Topspöllers De ennigste echte rolle is vanzelfs vuur et meanskenjoonk Mowgli, den as onmeundig knap duur den 12-jöarigen Neel Sethi wörd espöld. Sethi hef in den film ginne direkte tegenspöllers, woerduur as et spöllen en inleawen dubbel zo lastig is. Op de set warren der dan wal poppenspöllers, mer et echte waark mos hee vanoet zikzelf doon.
(filmweardering geet wiedter oonder foto)
Stemmen
Vuur et geveul van den film mu'w toch ook de stemmen van de deers neet vergetten. Doarvuur hef filmmaker Favreau een blik stearspöllers lös etrökken: Idris Elba (tieger Shere Khan), Ben Kingsley (panter Bagheera), Bill Murray (bear Baloe), Scarlett Johansson (slange Kaa), Lupita Nyong'o (moderwolf Raksha) en nog ne hele riegel mear. Disse akteurs weett met öare stemme de deers echt te loaten leawen en geewt ze karakter met.
Kiekgenot
Rauzen duur de jungle is natuurlik nen perfekten umstaand vuur 3D. Loat doar non juust et visuele spektakel met anvangen: Mowgli mut learen jagen en vlög tusken täkke duur, oawer boomstämme, grös en busken. Et oerwoold, de savannes, de höare en beweagingen van de deers, et zut der allemoal eawen indrukwekkend en fien oet. Duur de rieke details en klurenpracht verget iej geheels det et allemoal komputerwaark is. Et 3D-waark dreg hier stewig an bie.
Ondudelik doelpubliek
Et mag dan misskien wal neet, mer ne vergelieking met de vurige Jungle Book van Disney lig natuurlik vuur de haande. Det löt zeen at in de versie van 2016 et doelpubliek neet helemoal heelder is. Den oolden tekenfilm is vuural een plezerig geheel wat met leedkes en gräpkes an mekaar haank. Jungle Book 2016 hef redelik wat spanning en geweeld, en is doarumme geschikt vuur 12 joar en eulder. Et verhaal geet redelik liekoet verdan met weanig plotdreein. Good te volgen vuur keender, neet heel oetdagend vuur groten. Mer det kan der ook an liggen at et verhaal al zo oold is.
Slotsomme: et kieken weard! Goat der hen vuur et oawerweeldigende visuele spektakel en et oolde verhaal wat in een prachtig niej jäske stökken is. Disney hef et wier es vuur mekaar.
Eankel een kort berichtken op Totaal TV van 9 meart 2016 dut der van: allene et Freesk krig ne aparte stea in de nieje Mediawet van Stoatsekretoaris Dekker. Limbörgs en Nedersaksies visket wier es achter et net.
Wat hef det vuur gevolgen? Duur de nieje mediawet zitt alle ummeropen oet alle strekken van Nederlaand in enen road. Dee kriegt nen budel met seanten vuur programma's, dee as ze oonderling verdelen mut. De Freeske ofveardiging krig ne biezeundere stea, umdet dee toovallig ne heugere sproakstoatus in Nederlaand hebt. Zee köant dus deper oawer de toafel lönnen as der oawer de verdeling van de seanten kuierd wörd.
Dus puur umdet de Freesken in et verleden mear met nen voest op toafel höwwen en de regearing doodestieds dan mer ne haandtekenige zat hef. De beade aandere inheemse sproaken van Nederlaand komt hier liek zo good vuur in anmaarking.
Toch geet et neet duur. En det hef wier gevolgen vuur et anzeen van oonze sproake.
Et krange is det et duursnee anzeen van et Saksies en Limbörgs lege blif um aait wier etzelfde deankbeeldige kringske:
1. Umdet ze ginnen heugeren stoatus hebt in et Europese Haandvest vuur Streksproaken, kriegt ze nooit ne biezeundere stea in de media. Doarduur roopt de onwetenden: "Zee'j noe wal? De medialeu veendt et ginne oetzeunderlike stea weard. Dus zal de sproake meender weard wean."
2. Umdet ze ginne bettere stea kriegt in de mediawet, stoat ze ook neet op de lieste vuur stoatusopheuging vuur et Haandvest. Onwetenden roopt dan: "Zee'j noe wal? Skienboar is der ginne spesjale stea neudig vuur dee sproake, want ook in de media doot ze der niks met."
Meteen keump doar dan disse kreenksprekkerieje op: "iej köant toch ook wal Hollaands?" Joa, mer pas noadet ik en mien volk edwungen zeent um det te learen. Mooi makkelik zeggen, dan. En doarbie, de meeste leu köant ook wal Engels, mer toch heurt ze zaken gearne in öare egene sproake. Zo geet den non ook met Saksies.
De readen at Minister Plasterk ginnen heugeren stoatus tookennen wil, is det hee zik bangt at de Saksen en Limbörgers ook rechtshulpe en aandere offisjele zaken in öare sproake ofhaandelen weelt. Det zol tevölle kosten.
Wat Plasterk doarbie verget, is det oonze sproake (of wat vuur aandere sproake dan ook) gewoon recht hef op gelieke behaandeling, ongeacht wat vuur ne erkenning of et in een of aander Haandvest hef. Dee seanten zeent oonze sproake dus joarenlaank achter eheulden. Vie hebt dus nog heel wat te good. Loat mer kommen!
Nöast Freeslaand weelt ook Lembörg en Oaweriessel at öare proveensiale ummeropen ne biezeundere plaatste kriegt in de nieje Mediawet. Det is te leazen in nen breef wat de proveensies noar den Eersten Kamer esteurd hebt.
1Limburg skrif at de proveensies ne mediaroad weelt, dee as de lokale kultuur en indentiteat bewoaren mut. Oawer Omrop Fryslân hebt de Freesken verleden wekke al een verzeuk insteurd um ne oetzeunderingsplaatse te kriegen. Den ummeroop wil det um de Freeske sproake. Et hef gode kaans van slagen.
Lembörg en Oaweriessel weelt dee spesjale stoatus ook in de nieje Mediawet. Ze haalt hier et Europese Haandvest vuur lokale sproaken bie, woer as Nederlaand ook ne haandtekening oonder zat hef. Doarin wordt Limbörgs en Saksies beade as lokale sproake anwezen. In den breef skriewt ze at de regionalle ummeropen ne "slim belangrieke rolle innemt bie et vaste hoolden en anjagen van de sproake".
De Eerste Kamer kuiert disse wekke oawer de Mediawet. Stoatssekretoaris Dekker hef al verskeaidene stäpkes terugge mutten doon um den wet der in den Tweeden Kamer duur te kriegen. Ook in den Eersten kamer mos hee der al wat bie doon.
Dekker wil gearne at alle proveensiale ummeropen ansteurd wordt vanoet enen road. Leu oet den Eersten Kamer zeet det neet zo zitten en weelt eerst bepoalde beloftes van den stoatssektretoaris, vuur at ze der joa op zegt. Et geet der öar vuural umme det de ummeropen zelf magt bliewen bepoalen wat ze weelt oetstroalen en oetzeanden.
Vuur Radio 1, RTV Noord en verskeadene aandere media gung et der verleden wekke van. Der warren wat hoge leu oet den Europesen Road in et Grönningse Proveensiehoes um de erkenning van et Saksies te bekuieren. Mer wat is doar non feaitelik ezegd?
Op de webstea van et SONT, wat steet vuur de machtig Saksiese naam Samenwerkende Organisaties Nedersaksische Streektalen, steet ne lappe tekst in versaksiest Hollaands oawer wat der allemoal bekuierd is en wee as der bie warren. Et is froai lastig umskrewen. Doarumme hier ne herskriewing:
Achtergroond
Op deenkseldag den 1sten meart kuierden nen koppel leu dee as goat oawer et Haandvest vuur Lokale Sproaken met de verskeaidene groepen dee as zik gangs hooldt met et Saksies. Vie warren neet oet eneudigd.
Oonderwaarp
Wo geet et met et Plat?
Readen alle 3 joaren hooldt ze in Europa et Haandvest tegen et lecht en kiekt ze wat der aanders mut en of der sproaken bie op mut.
Anwezigen Van den Europesen Road warren der bie:
-Vera Klopčič (vuurzitter; oet Slovenië)
– Päivi Majaniemi (oet Finlaand)
– Marieke Sanders-Ten Holte (oet Nederlaand)
Vanoet de Saksiese Beweaging warren ze der vanoet zowat alle strekken bie.
Verloop Eerst meug SONT-vuurzitter Hans Gerritsen wat zeggen. Hee deed verskeaidene zaken oet de deuke:
1. De lokale besteurders (NGOs, gemeentes en proveensies) en verskillende ministeries köant mekoar de leste dree, veer joar nog aait neet de haande doon oawer et tookennen van deel III van et Haandvest.
2. Et oawerleg met et Binnenlaandsministerie löp de leste tied good. Ze kuiert oawer ne aandersoortige erkenning, lös van et Haandvest.
De verskeaidene sproakgroepen meugen doarnoa öar zegke doon.
Aktiviteaten
Vuurzitster Vera Klopčič van den Europesen roadsofveardiging leup de verskeaidene aktiviteaten (en problemen) langs dee as op alle sproakterreinen vuurbie komt: et oonderwies, de media, et sosjale leawen, en zo wiedter. Vuural op kultureel vlak en ook wal in de zorg wörd der völle met de sproaken doan. Et Stellingwaarver vuurleasprojekt wör eneumd. Wiedters bespreuk Klopčič et gebroek van Saksies op de legere skolen.
Geeldzaken
Vuural et verloop van de geeldzaken kan nog heel wat better. Der wörd non allene geeld egewen vuur lösse projekten. Volgens de Zwolse Iesselakademie kö'j doarduur nooit gröttere projekten anpakken, gin kennis van zaken opbouwen en det ook neet vaste hoolden.
Zörgen oawer Geelderlaand
Alleman maakt zik zörgen oawer Geelderlaand. Doar dut de proveensie al nen helen tied niks vuur et Saksies en vuur et Erfgoedcentrum Achterhooks en Liemers (ECAL). De ummeropen RTV Drenthe en RTV Noord doot der mangs wal wat an, mer det kan nog better. In Oaweriessel is et hoaste niks en in Geelderlaand nog meender. Doar zeent de leu ook oardig vergreld oawer.
Lechtpeunten
Mer der zeent ook mooie zaken. Leu hebt verdan mear achting en weardering vuur de sproake. Det har de ofveardiging ook al vernömmen. In zuudoost-Dreante is der bievuurbeeld een oonderwiesprojekt vuur Dreants en Duuts. Der wörd ook oardig wat Plat in de muziek, beuke en kraanten ekuierd.
En non?
De ofveardiging geet der de kommende tied met an den gaank en skrif een verslag. Det legt ze dan vuur an Ministerroad en de Road van Europa. Dee nemt et oawer, stelt ne lieste met roadgewing en anbevelingen op en brengt det noar de Nederlaandse Rieksoawerhead. Dee leste groep mut zik der oawer oetsprekken noar de Road van Europa en et egene parlemeant.
Ne waarkgroep van de Road van Europa is deenkseldag in et Noorden van Nederlaand um te kuiern oawer de Europese stoatus van de Saksiese sproake.
De vuurvechters van de Noord- en Oost-Nederlaandse sproaken hopt hiermet nen fleenken trad te maken. Seend 1997 zeent ze al gangs um Saksies oonder deel III van et Haandvest vuur Europese Sproaken te kriegen. Hiermet köant sproakorganisasies vroagen um laandelike en internasjonale subsidies.
Oet de studie Nedersaksisch waar het kan van de Rieksuniversiteat van Grönningen (RUG) blik det et Saksies, woer as Drèents, Grönnings en Tweants oonder vaalt an 37 eisen voldut vuur heugere erkenning. Det is mear as genoog vuur dee heugere erkenning.
Riek wil der neet an
Et binnenlaandsministerie wil neet an dee internasjonale stoatus vuur et Saksies. Verleden joar veund minister Ronald Plasterk ne bloots laandelike erkenning nog zat vuur bettere samenwaarking. Plasterk wol kuiern oawer de wieze woerop at et gebroek van de sproake anjaagd worden kan.
In Nederlaand kuiert 2,5 miljoen leu Saksies. Et riek wil neet an de heugere erkenning, want dan mut der wetten en regels anpast worden en det kost knaken. De proveensie Dreante, dee rechtevoort vuurop löp met de Saksiese zaak, keump det duur et geknooi wat et riek non met Freesk hef, wat al ne riekssproake is.
Volhoolden
De vuurvechters geewt doarumme nog neet op. De Samenwerkende Organisates in het Nedersaksisch Taalgebied (SONT), de proveensies Dreante, Grönningen, Oaweriessel, Geelderlaand en de Freeske gemeentes Oost- en Weststellingwaarf weet at et ne zaak van volhoolden is.
De Grönningse ofveardigde Fleur Gräper (D66) wil de joelstemming oawer et tweedaagse bezeuk toch wat sussen. De Road van Europa hef oawerheden en sproakenkenners oet eneudigd. "Et is ja mooi, mer et geet mear oawer waarkwiezes. Vie weelt ne oawereenkomst sloeten woermet as alle partiejen oet de veute köant."
Vanof woonsdag den 24sten februwoari hef Facebook ne nieje wieze van reageren invoord. Iej hoowt non neet mear eankel een duumken te gewen, mer köant oet verskeadene stemmingen kiezen.
Vanof woonsdag
In öar blog löt et grötste sosjale netwaark van de wearld weten at alle aanderhalf miljard Facebookers vanof woonsdag de nieje knöpkes kriegt. Et kan eawen doeren vuurde'j ze zeet.
Zes knöpkes
In stea van et oolde duumke he'j rechtevoort keuze oet zes emotikons, woermet a'j alle geveul bie nen post angewen köant. Nöast et duumken kö'j non ook teunen de'j et grappig, verdretig, helligmakend of ongeleuflik veendt. Ook kö'j der een härtjen toozetten.
Passen neet aait
Facebookers wollen al earder wat mear geveul können teunen, want een duumke passen neet aait bie de oard van et bericht. Facebook hef det lange tegen eheulden, mer zea an et eande van 2014 det ze der oawer noa dachten.
Alleman wat der bie heuren wil, kuiert rechtevoort van ne Bökkerd-Lieste. Dan konne vie van Wearldsproake vanzelfs toch neet achter bliewen? Dus hier he'j oonze Bökkerd-lieste.
5. Arnold Schwarzenegger
Iej köant der van zeggen wat iej weelt, mer oonzen Arnold was in zinne gloriedeage met 1,88 meter nen fleenken kearl en neet vuur niks zeuwenvooldig Mr. Olympia. Schwarzenegger was op zin 22sten al miljonear. Doarnöast wus hee zik ook nog op te waarken töt gouverneur van den Amerikaansen stoat Kalifornië. Mer ja, a'j noar Amerika verhuust is et aait mer de vroage wat der van oew gezoonde leawen oawerblif.
4. Berend Veneberg
Bearnd oet 'n Ham. Heel Nederlaand keant um, want hee was 7 joar lange den Staarksten Kearl van et laand. En met 1,85 meter ook neet echt een pooster. Rechtevoort hef oonzen Bearnd ne egene sportskole en een bevealigingsbedrief.
3. Jarno Hams
Met 1,89 meter is oonzen Vroomshoopsken Hams nen fleenken kearl. Hee dut nog aait döanig met in wedstrieden vuur Staarksten Kearl, en det is he dan ook al zeuwen joar ewest. Nog meuier, Jarno hef et wearldrekord bussleppen op naam.
2. Jón Páll Sigmarsson
Den Ieslaandsen bökkerd Jón Páll Sigmarsson (met bienaam De Viking) is oet egröaid töt et ikoon van beaide Staarkste Kearls-wedstrieden en Bodybuilding. Hee wör 4x wearldkampioen, Europees kampioen en pakten de Skotten ook nog es in op öare Skotse Highland Games. Hee gavven nooit op. Zin härte wal, toen as he 33 joar was.
1. Hafþor Júliús Björnsson
Den Ieslaander Björnsson, den as (neet heel verwoonderlik) de bienaam "Thor" hef, is met 2,06 meter en 190 kilo met recht nen bökkerd. Hee was al es profesjoneel basketbalspöller, en wör Staarksten Kearl van Europa in 2014 en 2015. En hee spölden de rolle van Gregor Clegane (The Mountain) in de HBO-serie Game of Thrones. Björnsson mag op nommer ene umdet hee nog lange neet kloar is.