Et is neet lastig um aait värske kruden in de kökkene te hebben. Völle plaanten skeett zo wier wörtel a'j ze in et water zett. Binnen de körtste moalen he'j der wier blad an. Hier he'j ne lieste van zeuwene van de beste plaanten dee'j in thoes steeds wier van niejs kweken köant. Nen neet-ophooldenden streum vitamines!
1. Leantesiepel
Leantesiepel gröait verdan a'j de wörtel in een gleasken water zett. A'j et mer in nen good lechten kamer zett.
2. Knoflook
Knoflook krig makkelik wier wörtel en gröait beheurlik a'j ze in et water zett. De stellekes hebt ne fiene smaak, woermet ze heel good in sauzen of salades köant.
3. Sjinese kole
Doompelt de wörtel van disse plaante in water en zet et in ne good lechte kamer. Loat et doar 1 töt 2 wekke stoan en zet et dan in nen plaantenpot. Der gröait zo wier ne fleenke kole oet.
4. Basilikum
As de basilikumskötten ongevear 3 töt 4 sentimeter laank wordt, zett ze dan in nen glas met water in rechtstreeks zunlecht. As ze ongevear twee moal zo groot zeent, verpott ze dan in oewen gaarden. Iej hebt al rap ne gezoonde, volgröaide plaante.
5. Sellerie
Sniedet de basis van de sellerie en zet et in een kummeken met laauw water. Zet et in de zunne. Vanoet et middeln gröait der wier blaadkes an. Dit kan eawen doeren. hiernoa kö'j ne wier in de groond potten.
6. Beendsload
Beendsload (mangs ook Romeinsen sload eneumd) gröait wier an a'j ongevear de helfte der van een dag of wat in water zett. Der komt meteen nieje bladen an. Dan kö'j ne in de groond potten.
7. Koriander
Koriander (mangs ook Sjinesen Peterselie eneumd) gröait ook gewoon wier an a'j ne in water zett. Noa een paar deage verpotten, doarnoa wier geneten van den feinen smaak!
Zowat alleman löp rechtevoort tooverdan met ne kamera in den tuk. Op alle tellefons zit der ene. Et is dan nog wal gin spegelrefleks, mer de technieken wordt verdan better. Instagram is hart oonderweagens um Facebook in te halen as meest bekekkene sosjale medium. Toch geeldt vuur fotografie etzelfde as vuur zovölle zaken: a'j der neet met köant, blif et een keukelspul.
Doarumme, hoold oe vaste, hier wat tips um oewe rapsnaps wat better te maken.
Tip 1. hooldt den eander rechte
Den eander (horizon, vuur de leu dee as gin Plat köant) helpt de harsens oew eawenwicht te bewoaren. steet den eander oet et lood, dan krig oons lichaam ne oproop um recht te goan stoan.
Mer met ne skelle foto kan det neet. Den blif skel, ook al kiek iej der op den kop noar. Zorget a'j oewen horizon dus recht hebt vuur röste an de ogene.
Tip 2. Gebroekt de Regel van Daarden
Al in de Middeleeuwen harren leu duur det a'j wat skilderden of tekenden, det et dan froai saai was at allens strak in et middeln steund. Doarumme wör de Regel van Daarden oet edacht.
Trekt deankbeeldig 2 vlakke lienen van leenks noar rechts oawer oew beeld, zode'j 3 eawen grote streppels kriegt. Doot dit ook in de leankte. Iej verdeelt dus oew beeld in 9 eawen grote blukke. In wat tellefonkamera's zit dit reuster al standaard in. A'j den eander non op de eunterste of böawenste liene zett en oew foto-oonderwaarp op 1 van de sniedpeunten van disse blukke, wörd de foto völle meuier um noar te kieken. Iej köant ook oolde foto's biesnieden töt disse verhooldingen.
Tip 3. Zorgt vuur kieklienen en verhoolding Okee, iej hebt den den eander recht, allens verdeeld in 9 blukke, et oonderwaarp op 1 van de sniedpeunten… knips! Mer a'j kiekt, lik det dal lange zo depe neet as in et echt. Der zit ja niks in de foto woerlangs a'j ofstaanden köant inskatten.
Oaweral um oe hen zeent kieklienen. Dee stroate of det pad woerlangs a'j loopt. Twee grote keien langs de kaante. De rikken langs een gröslaand. Allemoal vertelt ze et oge wo depe of de foto is.
Bonustip. Bewaarket de foto eerst, vuurde'j ne postet. Völle leu pleart zomear wat foto's et net op. Doarnoa vroagt ze zik of woerumme of der gin meanske noar kik. Smartphonekamera's maakt meestal wat vale, fletse foto's. In Instagram kö'j al nen hoop biestellen an heelderhead, kontrast, wöarmte, verzöadiging en sfeer. Met ne app as Snapseed (vuur iPhone en Android) kö'j det nog wat better. Doot der wat met.
Et satelietbeeld leenks teunt et Poopomear in 1986. Rechts is wat der nen moand terugge nog van oawer is. Foto: USGS/AP
Visker Valerio Huanca steet bie nen viskeboot op wat ooit den wal van et Poopomear was. Foto: David Mercado / Reuters
Nen visker löp vuurbie een stel boten dee as earder vuur de viskerieje broekt wörden. Foto: Juan Karita/AP
Oonderzeuk wis oet at miljoenen visken en hoonderden veugel dood zeent duur et verdwienen van et Poopomear. foto: David Mercado/AP
In et oawer eblewene van et döarpken Untavi geet oold-visker Cirilo Choque noar zin nieje woark as metselder. Volgens Reuters wonn der eerst 500 families in et döarpken, woervan as twee daarde vort is. Foto: Juan Karita/AP
Et mear wör veugelloos verkloard noa de oetdreuging in desember verleden joar. Mer duur wat reagen is der wier wat water, woerduur as de flamingo's oet et noabieliggende Uru Uru-mear zeent wier ekömmen. Foto: Juan Karita/AP
De umgewing, dee as vroger oonder ne grote watermassa lea, zut der non oet as ne löage weuste. Foto: David Mercado/Reuters
Et mear is wal es earder oet edreugd en toen köm et water wal wier. Oonderzeukers meant at det neet wier gebuurt. Foto: Juan Karita/AP
Visker Rene Valero op zinnen boot op et oetdreugde mear. Foto: David Mercado/AP
Foto: Juan Karita/AP
Et Poopomear besleug ooit meer as 2500 kilometer in et veerkaant, mer is non offisjeel oetdreugd. Doarmet verdreugden de leawensgroond vuur meerdere doezende leu, hoonderden veugel en miljoenen visken. – Det keump duur de opwoarming van de wearld, meant oonderzeukers.
Kleane viskeboten ligt der verloaten bie, skienboar middeln in ne dreuge vlakte. Kewers doot zik tegood an de mennigte visken- en veugelkadavers dee as grote delen van et laandskop bedekket. Oonder de hete zunne vechtet meeuwen um de leste kleane pläskes.
Et Poopomear, ooit Bolivia's tweede grötste binnenmear, wör vurige moand offisjeel opdreugd verkloard.
40 deage leden nog water
Den umtrek wör bewoond duur ne gröaiende mienbouwgemeenskop, dee as van et mearwater ofhaankelik warren. Lokale boeren en gemeenskoppen as Untavi zörgden vuur den dageliksen kost, met bievuurbeeld visken en aandere waarken dee as verbeunden zeent an et Poopomear, volgens niejsburo Reuters, dee as de strekke in Bolivia's zuudwestelike Oruro-distrikt bezocht hebt.
– "Nog mer 40 deage leden was hier water, en flamingo's. Der was roem water woer as non nog een paar kleane doonkere steas zeent," zeg Valerio Calle Rojas, ene van de 150 viskers oet Untavi, tegen Reuters.
"De meeste leu zeent net as et water verzweunden. Edwungen um vort te trekken. Toen as et mear oetdreugden, zeent miljoenen visken dood egoan. Doarduur harren de veugel gin etten en zeent ongevear 500 eanden en flamingo's dood, blik oet oonderzeuk."
Den lokalen visker hef vief keender en dech der non oawer um etzelfde te doon as wat dree daarde van zin doarp – ongevear 500 families – de leste dree joar edoan hef: vluchten en vanniejs beginnen in aandere delen van Bolivia, in Argentinië of Sjili.
El Niño's skoold
Et Poopomear lig 3700 meter boawen den zeespegel, in de korkdreuge hoogvlaktes oonder de Andes. Et mear hef dus al earder slachtoffer ewest van et grillige klimaat. Vuur 20 joar dreugden et mear ook zowat helemoal oet. Mer et water begun wier op te kommen en bedekten op zin meest 2500 kilometer in et veerkaant. Det gebuurt neet wier, meant oonderzeukers.
Met det de ieskappen in de Andes verdwient, nemt ze ook de welle vuur et Poopomear met. Mer der spölt nog meer. De dreugte keump vuural van et wearfenomeen El Niño.
– "Vroger köm El Niño um de tien joar vuur, en doerden dan twee joar. Doarnoa har et Poopomear wier acht joar een normaal klimaat," verteelt Milton Perez, professor bie de Universiteat in Oruro.
Mer duur opwoarming van de wearld en pasifiese streumingen keump El Niño non um de dree joar, volgens den professor.
– "Dus een joar met El Niño en dan een joar met La Niña en een joar met normaal klimaat. Doar hef et Poopomear neet genog an um zik te herstellen. En et wörd alverdan slimmer."
David Bowie hef zin egene stearnbeeld. Nen koppel stearns in de vörm van den oawerbekeanden löchtensflits.
Belgiese stearnkeundigen leaden de groep van zeuwen stearns vaste, dee a'j zeen köant "in de nöagte van Mars", as een gedeankteken vuur den zanger den as verleden wekke oet de tied köm.
De löchtensflits was et eerst te zeen op Bowie's gezichte op den umslag van zin Aladdin Sane-album. De stearnkeundigen hebt nen koppel stearns met denzelfden vörm vaste legd as eare.
Net as dee non-bereumde löchtensflits, vörmden de boeteneardse stearns en planeten vuur Bowie in zien hele loopbane ne inspiratiewelle. Vanof zinne eerste plate, Space Oddity, was hee drok met ruumtereaizen – en det bleef töt an ene van zinne leste filmkes wierkommen: Blackstar.
De stearngroepe is vaste legd duur et Belgiese MIRA Observatorium, wat zea at ze der waark van emaakt hebt um de gode stearns bie mekaar te zeuken.
"Et was nog neet eenvooldig um de gode stearns bie mekaar te treffen. Studio Brussel vreug oons um Bowie ne unieke plaatse in de Melkweg te veenden," zea Philippe Mollet van et MIRA Observatorium.
"As verwiezing noar zinne albums he'w zeuwen stearns ekeuzen — Sigma Librae, Spica, Alpha Virginis, Zeta Centauri, SAA 204 132 en de Beta Sigma Octantis Trianguli Australis — kort bie Mars. De stearngroep is ne kopie van den bereumden Bowie-löchten en vaste legd op precies de tied at hee et leawen leut."
De nieje stearngroep hef ne egene webstea, Stardust For Bowie. Dee webstea löt de stearns in de groep zeen. Leu köant öare favoriete muziek van Bowie binnen den vörm zetten. Ieder stipken stearnstof in den vörm is dan een iemand's favoriete leedjen van Bowie.
12 januwoari 2016
Duur Farah Halime Ene van de dinge dee as de knappe köppe doot bie et Massachusetts Institute of Technology (MIT) – nöast harsenkraken oawer de samenhaank van et heelal en sci-fi masjienekes in mekaar knooien – is vleegtugen kuren vuur de federale oawerhead. Dus toen as Sabrina Pasterski op nen koolden januwoarimoarn de kampuskantoren binnentreud um ne OK te kriegen vuur een eenmotorig vleegtuug wat he bouwd har, kon et nen normalen dag ewest wean. Behaalve det de kardoeshöarige, grootogige vleegtuugbouwster 14 joar was en der al zelf met evlöagen har. "Ik geleuwen et eerst neet," herinnert zik Peggy Udden, nen sekretoaresse an et MIT, "neet bloots umdet he zo joonk was, mer ook een meadken."
Okee, et is 2016 en begaawde vrouwleu zeent neet zeeldzaam bie et MIT; zowat de helfte van de studeanten is vrouwe. Mer iets an Paterski zorgen at Udden neet bloots et vleegtuug leut goodkuren, mer ook det he andacht kreeg van de heugste professors. Non, acht joar later, hef de slaanke 22-jöarige Paterski al een MIT-diploma in den tuk en is he een Ph.D.-kandidoate an Harvard. Paterski löt de natuurkeundige wearld goonzen. Zee oonderzöch een antal van de meest oetdagende en ingewikkelde zaken in natuurkeunde, net as Stephen Hawking en Albert Einstein (van wee as zinne relativiteatstheorie net 100 joar oold is) vroo in öaren loopbaan deden. Paterski gref in zwarte geater, zwöartekracht en ruumtetied. Zee probeert oonder mear better begrip te kriegen van "kwantumzwöartekracht", wat ne verkloaring mut gewen an zwöartekracht binnen de kwantummechanika. A'j doar wat in ontdekt, kon oonze kennis van et heelal wal es kats op de skuppe goan.
Op öare strakke website steet tusken de völle veardigheden: "de sierlikhead in de chaos veenden."
Hee is non ook in de kieker bie NASA. Ook? Jeff Bezos, oprichter van Amazon.com en lochtvoartontwikkel- en -bouwbedrief Blue Origin, hef öar ne bane too ezegd zo gaauw at ze der kloar vuur is. Toen as OZY vanear in nen e-mail vreug of et anbod nog geuld, zea Bezos: "God, yes!"
A'j nen die-hard volger van natuurkeunde zeent, he'j wellicht eheurd van Pasterski en öare verslagen ezeen oawer semiklassieke Virasoriese symmetrie van de S-matrix van kwantum-zwöartekracht, of oawer Low's halfleaidende zachte theorem as ne symmetrie van QED (beaide oawer maneren um den vörm van ruumte en zwöartekracht te begriepen en beaide de eerste twee verslagen dee as he ooit skreef). Hee is ne Cubaans-Amerikaanse dee as opgröaiden in nen vuurstad van Chicago. Hee hef gin Facebook, LinkedIn of Instagram, en ook ginnen smartphone. Mer hee waarket wal regelmoatig ne flantuutloze webstea bie met de naam PhysicsGirl. Doarop steet ne lange lieste van zaken dee as he doan hef en kan. Ene doarvan: "sierlikhead in de chaos veenden."
Pasterski vaalt op tusken een gröaiend antal verske ofstudeerde natuurkeundigen in de VS. Der warren der 7329 in 2013, dubbel zovölle as de 3178 in 1999, et leegste in 40 joar, volgens et Amerikaanse Instituut vuur Natuurkeunde. Nima Arkani-Hamed, nen professor an Princeton den as de Fundamental Physics Prize wun (nen inwiedingspries van dree miljoen dollar), zea det hee "machtige dinge" heurd hef oawer Paterski van öaren adviseur, den Harvard-professor Andrew Strominger, den as binnenkort een oonderzeuk oetbrech met den natuurkeundigen superstear Hawking. Zee hef ook al hoonderddoezenden dollars an beurzen van de Hertz Foundation, de Smith foundation en de National Science Foundation ekregen.
Pasterski, dee as sprekt met rappe kuiersalvo's, zeg at he aait an etrökken was töt et oetdagen van et onmeugelike. "Duur joaren de greanzen verleggen van wat ik bereiken kon, köm ik bie natuurkeunde oet," zeg hee vanoet öaren sloapkamer op Harvard. Mer hee kuiert as of et gin waark is: hee neumt natuurkeunde "elegaant" mer ook vol "nut".
Ondaanks öaren indrukwekkenden stoat van dienst, zat et MIT Paterski toch op de wochtlieste toen as ze zik anmeeldden. Professors Allen Haggerty en Earll Murman warren kats van et rabat. Udden har öar een filmken eteund woerop Pasterski öar vleegtuug bouwden. "Den moond völ oons nen eande lös toen a'w et zaggen," zea Haggerty. "Wat zee allemoal geet können is ongekeand," De twee deden een good wöardken vuur öar, woernoa as Pasterski der hen meug, en oeteandelik ofstudeerden met gemiddeld ne 5.00, et hoogst meugelike antal peunten an et MIT.
Pasterski is ennigst keend. Hee kuiert wat ongemakkelik en slot alle zinnen in öare e-mails of met smileys en oetrooptekens. Hee zegt det he een antal gode vreanden hef, mer nog nooit verkering ehad hef, alkohol edreunken hef of ne sigarette rookt. Pasterski zeg: "Ik bliewe lewer skoarp, en ik hoppe a'k bekeand stoa um wa'k doo en neet um wa'k neet doo."
Ondaanks at mentors natuurkeundigen roem vuurspelt, blif Pasterski met beaide bene an de groond. "As nen theorist beweart at he wat spesjaals oetdoktert oawer nen langen tied, kö'j der doonder op zeggen at et um neet lukket," zeg hee. En ondaanks Bezos zin anbod is et plaatje vuur ofstudeerde wetenskoppers in de VS neet roosklurig: volgens et leste oonderzeuk van et Amerikaanse bureau vuur de stoatistiek krig mer 26 perseant van de ofstudeerde wetenskoppers waark in öar vakgebeed, terwiel as zowat 30 perseant van de natuur- en skeaidkeundigen bie de dure löp. Pasterski lik onverstoord. "Natuurkeunde is van zikzelf opweendend genog," zeg hee. "Et is gin van-negen-töt-vief zaak. A'j meu zeent goa'j sloapen, a'j et neet zeent, doo'j an natuurkeunde."
Skriewster bie OZY Farah is ne Brits-Palestiense in Brooklyn, den as nog aait de vrömde gebroeken van Niej-Yorkers probeert oet te veugelen. Öar woark is oet egewen in de New York Times, Financial Times en de Wall Street Journal. Ook hef he een blog met de naam Rebel Economy.
Op dissen blog stoat alle Nederlaandse bouwvakwekken in 2016 vuur Noord, Middeln en Zuud. Dit zeent roadslienen, wat wil zeggen det oewen baas der zik neet an hooft te hoolden. Disse roadslienen zeent vaste legd duur de woarkgewersboonden in 2016. Vroagt oewen baas of dit oawerzicht ook vuur oe geeldt. As woarknemmer he'j wal recht op dree wekken achter mekaar bouwvakaansie.
Op papier besteet de verplichte bouwvak 2016 neet mear. Woarkgewer kan wal in oawerleg met de oondernemmingsroad of personeelsvertegenwoordiging bekuiern det et bedrief in et zommer dichte geet. De FNV Bouw is ook neet vuur verplichte vakaansies. Zee meant at alleman zelf mag weten wonnear of ze met vakaansie goat. De FNV Bouw wil oe good op de heugte brengen, vandoar dit oawerzicht.
Toen as ik as Ier in Los Angeles woonden in 2001, oontdekten ik wat slims an miezelf.
In LA wont nen hoop verskeaidene volker, liek as in Ierlaand rechtevoort. As disse leu oet verskillende leande nen aander van öar hoeslaand tröffen, gungen ze ogenblikkelik oawer op öare modersproake.
Ik veulden Naire – Kelties vuur skaamte – toen ik inzaggen det ik minne egene sproake neet keanden.
Gaeilge is een apart geval. Et is de nasjonaalsproake van oons laand. Vie leart et vanof oons viefde en bliewt et 13 joar laank op skole learen.
De meesten köant et, net as ik, nog aait neet as ze van skole komt. Vie zollen de weankbrouwen optrekken as der oons ene op stroate zol ansprekken in oonze sproake.
Vie hebt dan smoesjes as det et zo zwoar te learen is, et wörd neet good oet elegd, et wörd oons op edrungen en vie köant der later slechter waark met kriegen.
Det leste smoesje is misskien wal et slimste vuur de sproake. A'w mut kiezen tusken de sproake learen van oonze vuureulders vuur een grötter geveul van greutshead en tooheuren, of ne sproake learen woermet a'w waark kriegt, is et rap dudelik woer as de leu vuur kiezet.
Greutshead, zelfbeeld of een geveul van tooheuren krie'j pas a'j wat eulder wordt.
Ik krege dit missende zelfbeeldgeveul in LA. Woerduur kon ik nen greutsen Ier wean?
Humor
Was et dee saamheurighead in oonze noaberskoppen, oonzen humor, oonze beroemde dichters en gelearden, oons mooie laandskop, of umde'w wearldwied zo good metdoot in de sport? Of was et det vie een vearkrachtig volk zeent, wat, ondaanks de völle tegenslagen, toch oonszelf wier oplapten met nen glimlach um den moond?
Det maakten mie greuts nen Ier te wean.
Mer oonze sproake is net zo belangriek vuur minne Ierse identiteat.
Et is net zo belangriek vuur oons laand as oonze muziek, de Gaelic games, keunst en et laandskop.
Ik mos de wearld oawer um dit in te zeen.
Jonge keender in de skole mut oonderdoompeld en oonderwezen worden in de Ierse sproake.
Ik hebbe et dan oawer keender tusken vief en twaalf joar, dee op de legere skole Iers kriegt. Doarnoa köant ze zelf weten wat ze doot, mer ze zöalt et vlöaiend können, zodet et in et voortgezet oonderwies een spesjaal bievak kan wean.
Disse oonderdoompeling in de sproake gef jonge leu een geveul van greutshead op öare sproake, kultuur en öar laand.
Dree joar terugge deed ik ne vuurstelling met de naam Brod Club.
Et was ne nasjonale kampanje vuur leu dee, liek as ik, hoaste gin Iers konden, mer dee öare sproake op basisniveau verbetteren wollen.
Töt de dag van vandeage komt der nog aait leu bie mie dee as met mie kuiern weelt met et kleane betken Iers wat ze keant. Meesttieds goat disse gesprekken der oawer det wollen det ze mear met öar Gaeilge doan harren.
Des Bishop (Nen Iers-Amerikaansen komiek – SW) deed machtig good waark vuur de sproake met zinne vuurstelling In the Name of the Fada.
Hee wonden vuur een joar in ne Gaeltacht (ne strekke woer as Iers kuierd wörd – SW) en leut zeen det zelfs ene den as gin Iers in skole leard har, de sproake toch oppakken kon.
Mangs deank ik det oonze vuuroordelen oawer de sproake oet et verleden komt en de verhalen woer as de keender met opgröait.
Ik meane det vie neet allene met de sproake noar et vuurliggende mut kieken, mer ook noar oons zelfbeeld. Der zeent völle nieje volker in Ierlaand en disse nieje Ieren kuiert völle sproaken.
De Ierse identiteat veraandert en wellicht ook oonze baand met oonze sproake.
Vie mut de sproake anjagen um met disse veraandering met te goan.
Oonze jonge leu mut mear kaansen kriegen um de sproake te broeken. Enen les van 40 minuten op nen dag, of um den dag, is neet genog um jonge leu et te loaten kuieren.
Ze mut inspirasie halen oet sosjale evenemeanten woer as ze de sproake broeken köant.
Sproake kan leu helpen zik mear met de kulturen van dit laand te verenigen. Mer ze mut de sproake op ne plezerige en oetdagende wieze vuur eskötteld kriegen.
Ik wete det wat leu meant at de sproake gin deel is van onze skolen, oonze leawens of oons zelfbeeld.
Mennige meansken mennige meaningen, zö'w mer zeggen, want ik veende at oonze sproake onwies belangriek is vuur oons laand.
Ik zin der greuts op det minne keender opgröait en oonze sproake vlöaiendig keant. En ik veende det et een gescheank is wat ze in öar leawen verdan opniej köant oetpakken.
et geet um et behoold van oonze kultuur, oons verleden en oonze indentiteat. Ik veende det ik doar, wo klean ook, zo an biedreage.
Gelearden beweart al mear as 100 joar at Saksies verdwient. Der vaalt oawer te filosoferen of det ne vaststelling is of ne hoppe op ne self-fulfilling prophecy, mer vie meant det et nog wal metvaalt. Et is ja 2016 en vie skriewt hier dit verhaal. En iej least et, wat angef det et oe angeet.
Loa'w non es nuchter ankieken wat der echt neudig is um dee sproake ook vuur 2106 (vie neumt mer wat) nog te behoolden.
1. Nut Woerumme blif Nederlaands bewoard van oetstaarven en aandere Nederlaandse sproaken neet? Umde'j der wat met köant. Of better zegd: umde'j der wat met mút können. Alle offisjele instellingen broekt et: de regearing, de skolen, de media, enzowiedter. Um doar met met te können, mu'j Nederlaands learen.
Toch mut der vuur dee instellingen bewust vuur Nederlaands keuzen wean; Nederlaands is ja van zikzelf oet neet better broekboar vuur regelzaken as aandere sproaken. Niks nuttiger dus. Zeker neet in strekken woer as ze hele aandere sproaken kuiert. Nederlaands is dus nuttig maakt.
Op de Nederlaandse skolen leart keender det Saksies gin nut hef. Et wörd der ja nooit kuierd en a'j et toch doot, krie'j der den board of. Of ze steurt oe noar nen logopedist. En Saksiese logopedisten gef et neet. Et steelselmoatig vortloaten van dee sproake en et 'verbetteren' löt de keenderkes weten det et vuur oonderwies en kennisoawerdracht neet broekboar en slecht is. Nutteloos.
Toch is der ook een positief geluud. In et Tweantse Riessen kö'j an et gemeenteloket met Saksies met oewe gemeentezaken terechte en ze helpt der oe ook gearne in. Op de webstea van et (Nederlaandstalige) DigiD kö'j bie oew curriculum vitae angewen det iej Nedersaksisch sprekt. It's a start, zö'w mer zeggen.
Saksies kan dus ook nuttig wean. Töt wied in Duutslaand kö'j der oe met redden en der dus ook met haandelen.
2. Anzeen
Oolders wilt et beste vuur öare keender. Doarumme leart ze ze ne sproake woervan as zee meant at et de keender heugerop helpt. Ne sproake dee nuttig is. Ook as de oolders et zelf hoaste neet sprekt. Ze vergett hier aait bie det et Nederlaands der prima nöast kan. Et ene hooft et aandere neet oet te sloeten. Gevolg: de keender leart een mengelmoesken en wordt duur twee partiejen met et gat an ekekken, umdet ze van beade sproaken net neet allens keant. Ze bliewt met een keukelig akseant zitten. Faal.
Ne sproake krig mear anzeen as et vuur offisjele zaken broekt wörd. As iej der iederen dag op ieder vlak van et leawen met in anraking komt. Met aandere wöarde, as et normaal is. In et dageliks leawen, in de skolen, de media én in de oawerhead. Neet bloots in verskes, gedichten en beuke of in nen blaauwen boerenkiel in de plaatselike revue.
Ne offisjele stoatus vuur et Saksies zol dus mooi wean. Mer zoonder nut en vuural de wil van et volk he'j doar ook wier niks an. Van de aandere kaante kan et dee beade peunten wal anwakkeren.
In de Haanzetied har Saksies zovölle anzeen in Denemaarken, Zweden en Noorweagen, det alle leu doar rechtevoort nog aait half Saksies kuiert. Zoonder det ze et nog weet. Det böd meugelikheden. Iej magt der dus greuts op wean. Et is nuttig um dee sproake an oewe keender duur te gewen, want doarmet köant ze eenvooldiger in Skandinavië en Noord-Duutslaand haandelen. Of de sproaken doar better begriepen en vlotter learen. Want et ene hooft et aandere neet oet te sloeten.
3. Wil Dit is wellicht wal de belangriekste. Zoonder de wil um ne sproake duur te gewen heuld et al rap op. As oewe sproake nut hef, wil iej ne earder an oewe keender duurgewen. Der is ginnen readen um oewe sproake te verzwiegen a'j ne öaweral eawen good broeken köant.
As leu samen öare sproake öaweral vuur broeken wilt, dan krig et vanzelf nut. Want dan wil iej et ook op skolen en bie aandere regelzaken. Dan deank iej der geheels neet oawer noa of iej et wal of neet duurgewen mut. Dan doo'j det gewoon. Dit is de readen woerum of Freesken al wal ne offisjele sproake hebt in Nederlaand en Saksen nog neet. A'j wilt det oewe sproake blif, doo'j der allens vuur.
A'j dee wil trouwens te wied duurdriewt, wörd et kranghead. En det is vuur meardere partiejen in te vullen. Wo mear anzeen ne sproake bie de egene sprekkers hef, wo mear as ze meant at ze öare sproakwil duurdriewen magt.
In et kort haank dus de sproake of van de wil van et volk, wo nuttig et emaakt wörd en wovölle anzeen of et doarmet krig. Wil iej at Saksies in 2106 nog ekuierd wörd (in wat vuur vorm dan ook), dan mu'j et oewe keender willen learen. En proberen um oonze sproake mear anzeen te gewen en ne vaste stea in et dagelikse leawen. Kuieren dus. Mear is der neet van.
Der wörd aait beweard at elke Nederlaandse -ij in et Saksies ne -ie is. En vuur heel völle wöarde klopt det ook. Mer tusken verskillende sproaken kö'j neet zo lecht A = B doon. Sproaken oontwikkelt zik neet liek op en hooldt doarbie ook gin rekkenige met mekaander.
Det blik meestal oet leenwöarde. A'j et in et Saksies oawer boetenlaandse zaken hebben weelt, kom iej der aait met an et keukeln. Et veult vrömd um Nijl te zeggen, mer nog vrömder um Niel te zeggen.
Den offisjelen naam vuur den Nielrivier is ja Arabies: النيل (An-Nil). 'n Niel, dus. De Turken neumt öar laand zelf Türkiye (Turkieje). Woerumme neumt Nederlaandse Platsprekkers et dan toch Turkije? Of Hongarije of Algerije? Woerumme veult dee -ie doar vrömd? Woerumme kleent Niejmeagen op et reandken, mer Nijmegen good, wat volgens de oetsproakregels van et Saksies neet zo heurt?
Anwennen. Det is allens. In Nederlaand goa'w noar Nederlaandse skolen. Doar lear iej Nederlaandse namens vuur zaken in et boetenlaand. Dee moalen at et oawer dee steas of zaken geet, zit iej op skole of vuur de tellevisie. Doar kuiert ze Hollaands. Der wörd oe dus al vroo in epreantt at et neet Niel is, mer Naa-iel. En Turkaaie.
Et zal in Saksiese kringe ook vaker oawer Riessen goan as oawer den Niel en Turkieje. Den oorsproonkeliken naam vuur Riessen is ja ook Risne en neet Rijssen. Terwiel as de oetsproake van -ij in Hollaand heanig an van -ie noar -aai veraanderden, wör der in et Saksiese deel van Nederlaand vake genog oawer Riessen ekuierd um dee oorsproonkelike naam vaste te hoolden. Zelfde geeldt vuur dee aandere wöarde woer as Nederlaands nen -ij hef en Saksies nen -ie.
In Duutslaand is et wier een aander verhaal. In et Hoogduuts is et toovallig ook 'Nil'. Vuur de met Hoogduuts opgröaide Platsprekkers zal et dus meender vrömd anveulen um 'Niel' te zeggen.
Joa en nee. Nedersaksies, Nedersaksisch, Plat, Plattdeutsch is neet ene sproake op zik. Better ezegd is et ne gaddering van tientallen net iets verskillende sproaken. Dialekten dus. Mer umdet der ginnen standaard is en et ene oard Plat neet better is as et aandere, magt ze allemoal "Nedersaksiese sproake" heten.
Kleane verskillekes, mer wal etzelfde
Der is dus neet ene standaard Nedersaksiese sproake an te wiezen. Toch hebt al dee soorten Plat ongevear dezelfde wöardeskat, woardvolgorde en zegswiezen. Hier wörd vake oawerhen ekekken. Det keump duurdet de meeste leu eankel kiekt noar oetsproake:
Völle Platsprekkers zegnt: "Veer kilometer wiedterop kuiert ze wier totaal aanders!"
– "Oh joa? Kuiert ze doar Swahili?"
"Nee, mer zee zegt woark en ikke waark."
De oetsproake is dus heel (Hééél) iets verskillend van doarp töt doarp. Mer de rest neet.
Alleman zegt (met verskillende akseanten) bievuurbeeld: "ik zin groot leefhebber van Wearldsproake's mooie blog." Ze zegnt nooit: "Leefhebber groot van Wearldsproake's blog mooie ik zin". De woordvolgorde is dus in alle dialekten etzelfde. Vandoar de'j et aait wal verstoat. Want zo heel onbegriepelik is wark neet as iej aait waark of weark zegnt.
Klaankverskoewing Alle soorten Plat hebt lange leden neet met edoan an een antal klaankverskoewingen. Hollaands, Duuts en Engels wal. Doarduur kleenkt Plat net eawen wat aanders as aandere West-Germaanse sproaken.
1. Oawer verskillende joaren wör et in Duutslaand, Engelaand en Nederlaand mode um nen dreei in bepoalde klaanken te maken. Huus wör in Nederlaand Haa-uus (huis, dus), Hoes wör in et Engels en Duuts Haa-oes (house of haus, dus). Striek wör strijk, strike of streich.
2. De Duutsers veunden et op een gegewen ogenblik neudig um in een antal wöarde van nen -p nen -pf te maken en van nen -k nen -ch. Peard wör pferd, appel wör apfel, skip wör schiff. Maken wör machen. Striek wör streich. En nog nen helen rits an veraanderingen mear.