UDINE (IT) – Sängeresse Isa Zwart (17) uut Emmen hef in et Italiaanse Udine de püblyksprys wünnen up et Europees Songfestival vör minderheydsspråken. De höövdprys was vör den Switser Tumasch è. Dat skrif RTV Drenthe.
Gisteråvend trööd Isa Zwart up in Udine met öar Drentse nummer Mamme See. Dårmet wün se verleden mei et Drèents Liedtiesfestival.
As vöörsprekster van et Saksysk mus see tegen söven andere finalisten stryden. Dee süngen in et Baskysk, Welsk, Fryulysk, Oksytaansk, Reto-Romaansk, Bretonsk, Gallysk.
Zwart halen de top dree nit, mer kreeg wal de meeste püblyksstemmen, wuurmet se de püblyksprys binnenhalen. "Echt machtig gaaf. Et güng heel good en wy hebt ons beste dån, dat is et vörnaamste", sea ne upwekte Zwart nåtyds.
Nen koppel vinken up de Galapagos-eilanden is gangs üm ne nye soort te vörmen. Dat steet up de webstea van de BBC. Et is et eerste mål dat ondersökers soortvörming in korten tyd in et wild seen hebt. Dat skryvt se in et tydskrift Science.
De vorskers hölden jårenlange een skarp oge op álle vinken van Daphne Major, een klean eiland van de Galapagos. In 1981 vernömmen de ondersökers at der één männeke van de grote kaktüsvinke (Geospiza conirostris) was åverkömmen vanof Española, een ander Galapagos-eiland. Et deerke har 105 km vlögen.
Professors Rosemary en Peter Grant ontdekken ook at et männeke nit stil har setten. Hee har een vröwke van de lokale grondvinke (Geospiza fortis) versyrd. Nu, 40 jår later, hebt ze 30 mengvinken as nåwas. De lokale grondvink-dames vindt et aksent van de nye vinkenkearls nit sexy en müt der niks van weten. Düs holdt de nye mengvinken et onder mekaar. Dårmet is der ne nye soort ontstån.
Normaal kan nåwas van verskillende olders nit good gedyen, ümdat se dör ören bouw nit et jüüste etten könt vinden. Mer de nye vinken sind grötter dan de andere vinken. Se könt dårdör ander etten an, wuur de inheemse vinken nit ankomt. Se loopt mekaar düs nit in de weg.
Üm te kyken wu de nye vinken genetys in mekaar stekt, tröken de Grants der Professor Leif Andersson van de Üniversiteat van Uppsala uut Sweden by an. Den ontdekken at der al seed et tweede geslacht gin vermenging mear was met de andere soort. Se nöömt dit reprodüktyve isolasy. De nye grote vinke steet volledig up sikselv.
Et mooie is dat dit nu jüüst by Darwin-vinken op Galapagos gebüürt. Düür de verskillende nebbens (snavels) te vergelyken, ontdekken Charles Darwin zin evolütsy-verhaal en natüürköse, wuurmet hee syn wearldbekende book On the Origin of Species kon skryven.
Onderzökers van de üniversiteyten van Liverpool, Maastricht en King's College in Londen zegt dat löö met nen spütter op zik better könt redden in ne tweede språke. Dat skryvt ze in et Journal of Psychopharmacology.
Et is algemeen bekend dat alkohol invlood hef op begrip en beweaging. Veardigheden zo as dinge ontholden, opletten en u gedreagen lydt slim onder de rechtstreekse uutwarking van alkohol.
Disse veardigheden heb y nödig as y ne tweede språke (gin moderspråke) sprekt. Y zollen düs denken dat dit sprekveardigheyd hindert. Mer van de andere kante haalt alkohol de remme der of. Y dörft mear nå een paar pilskes en zint minder bange üm fouten te maken.
Met dit onderzöök is dat vör et eerst onderzocht.
Sprekveardigheyd Vör et onderzöök skatten wårnemmers de sprekveardigheyd in van deelnemmers met ne lege dosis alkohol. Dårby tellen ook de inskatting van de deelnemmers zelv met. De deelnemmers warren 50 Düütsers dee an de üniversiteyt van Maastricht stüdeert en dee kortens Nederlands hebt learen skryven, sprekken en leazen.
De deelnemmers kregen willekürig ne lege dosis alkohol of een behearsdränken zónder. De dosis wör ofstemd når lyfsümvang, ongevear 2 glazen beer vör nen kearl van 70 kg. Dårnå mossen ze een paar minüten met nen onderzöker in et Nederlands babbelen.
De gesprekken wörden opnömmen en beoordeeld dör twee löö dee as Nederlands as eerste språke hebt. Disse wüssen nit wee van de deelnemmers alkohol kregen har. De deelnemmers mossen ook zelv öare sprekveardigheyd een syfer geven.
Et bleek at deelnemmers met alkohol högere syfers van de observators kregen. Ze harren bettere uutspråke. De deelnemmers zelv gavven zikzelv gin högere syfers.
Bedenkingen Volgens Dr. Inge Kersbergen van et Institute of Psychology, Health and Society an de üniversiteyt van Liverpool löt et onderzöök zeen dat alkohol kan helpen by et uutsprekken van ne vrömde språke as y ne kortens leard hebt. Hef den ööm toch gelyk, den as op feestkes röp dat hee nå een paar pilskes better Düüts kan.
Dr. Fritz Renner, nen anderen methelper an et onderzöök, hef nog wal een pünt van andacht: "Wy müt der by zeggen dat deelnemmers in dit onderzöök mer een klean betken alkohol had hebt. Ne högere dosis helpt wårskynlik jüüst nit by de uutspraak."
Dr. Jessica Werthmann, den ook methülp zea "dat wy vörzichtig müt wean met disse uutkomsten. Wy müt nog eerst de oorzaak vinden. Ene van de mögelike oorzaken is et angstverlegende effekt van alkohol. Mer dat müt wy eerst wydter onderzöken."
Et hele onderzöök kön y hyr leazen:
Fritz Renner et al. "Dutch courage? Effects of acute alcohol consumption on self-ratings and observer ratings of foreign language skills." Journal of Psychopharmacology (2017). DOI: 10.1177/0269881117735687
€ 929.772,- vör Rainer Weiss, Barry Barish en Kip Thorne vör öör Ligo-prove, wuurmet rimpels in de rüümtetyd opspuurd wörden.
Dree Amerikaanse natüürkündigen hebt den Nobelprys vör Natüürkünde kregen ümdat ze zwöartekrachtgolven ontdekt hebt. Dat zint rimpels in rüümtetyd, dee Albert Einstein honderd jår terügge al vörspellen. Dat skrif de Britse krante de Guardian.
Rainer Weiss krig de ene helfte van de 9 miljuun Zweedse kronen, Kip Thorne en Barry Barish krygt de andere helfte. De prys wörd uutreikt dör de Köninklike Zweedse Akademy vör Wetenskappen.
Alle dree de onderzökers hülpen met an et Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatoy (Ligo, in et kört). Dårmet zaggen ze vör et eerst in de geskydenis zwöörtekrachtgolven, verleden september 2015.
Weiss is old-professor Natüürkünde an de Massachusetts Institute of Technology. Hee is bedreven in et upzetten van pröve. Zo dokteren hee ook et plan, et ontwarp, de bekostiging en den uutendelike bouw van Ligo uut.
Zwöörtekrachtgolven? Wastaddan? Einstein zinne General Theory of Relativity (Algemene verholdingsanname) vörspelt dat der ne kromming in rüümtetyd ontsteet dördat der massa in drükt. As massyve objekte samensmelt, kan dat de kromming veranderen. Hyrdör trekt der golven dör de rüümte, dee zwöörtekrachtgolven nöömd wordt. Tegen de tyd at disse verstöringen by ons zint, vernemt wy ze håste nit mear. Et hef sind Einstein zinne vörspelling nog honderd jår duurd vör wetenskappers nen völer konnen bouwen den as gevölig genog is üm et te vernemmen. Dat is de Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory, kortwev Ligo. Den bevestigen at Einstein et by et rechte ende har.
Kip Thorne, professor theoretyse natüürkünde by et California Institute of Technology is nen theorist. Hee deed onmisbåre vörspellingen åver wo de wårnemming van nen zwöörtekrachtgolf der dådwarkelik uutzaggen en wo y dat teken könt herkennen in de inzamelde barg an informasy.
Barry Barish, old-natüürkündigen by et California Institute of Technology (nu met pensiun) kreeg de prove van de grond. Tuun as hee et in 1994 åvernöm as tweeden direktör, güng et projekt nog håste in 'n askenemmer. Barish wüs de beslissers ümme te köyern en leaden de bouw in 1999 en de eerste mettingen, dree jår later.
Weiss kon de wårnemming eerst nit gelöven. "Et hef ons twee månd kost üm te gelöven dat wy toch echt nen zwöörtekrachtgolf zeen hebt."
Et dreetal wör al länger tipt as mögelike Nobelpryswinners. Et prikkelt et vörstellingsvermogen van et volk slim. Et vernemmen van zwöörtekrachtgolven, dat al in 2016 bekendmaakt wör, is et höögtepünt van honderd jår wikken en weagen. En 25 jår bouwen an instrümenten dee zo akelig gevölig zint dat ze ne ofwyking könt vernemmen van één-duzendste van nen düürsnee atoomkern langs ne laserstråle van 4 km.
Zwarte geater
De wårnemming bleek ne botsing te wean van twee zwarte geater. De wetenskappers lüsteren op twentigduzendste van ne sekonde wu twee onmündige zwarte geater (een 35 mål zo groot as de zünne, den anderen yts kleaner) üm mekaar hen dreyen.
An et begin van de gebüürtenis, leazen de wetenskappers an öre berekkeningen wu as stearns verdwynt: de twee objekte dreyen 30x per sekonde üm mekaar. An et ende van de 20 millisekonden was dat 250x per sekonde, vördat ze up mekaar klappern en een donkere samensmelting achterlöten.
Der hülp nog nen veerden wetenskopper met an Ligo, den Skotsen natüürkündigen Ronald Drever. Den köm verleden meart, 18 månd nå de ontdekking, uut de tyd an de gevolgen van demensy. De Nobelprys wörd normalerwyze nit nå et starven tookend.
Softwaremaker Microsoft kümp met een Limbörgse tikbröd. Dårmet müt et makkeliker wörden üm Limbörgs te skryven op digitale media.
Et knöpkesbröd geet verskillende vörme vör nen letter geven. Dårnööst hef et ne vörspellingsmögelikheid. Et wöördebook onthöldt onder mear kombinasys van wöörde en düt vörslagen.
Et programma is volledig dör vrywilligers ontwikkeld. "Der was gin geld vör ne Limbörgse variant. Vör Freesk is der dat byvörbeeld wal. Terwyl Limbörgs völle mear online bruukt wörd as Freesk," meant Yuri Michielsen van et Limburgs Corpus Woordenboek tegen 1Limburg.nl.
Verleden jår köm et Freesk al uur as språke vör SwiftKey.
Anpassen
Ümdat der zovölle verskillende Limbörgse dialekte zint, zal nit yder dialekt der in zitten. Wal kan yderene wöörde anpassen når wo as et ör good dücht.
Half augüstüs kümp de pruufversy uut. Begin september kümp de echte versy.
Wunnear as Microsoft vör et Nedersaksys met ne versy kümp, dat wet nüms.
Saksies wörd binnenkort een eandeksamenvak in Noord-Duutsland. Dat steet op de webstea van den Duutsen umroop NDR. Et onderwiesministerie van Mecklenborg-Veurpommern leut weten at den landsbreden road vuur ministers van onderwies, de Kultusministerkonferenz (KMK), et hef goodkuurd.
Met de goodkuring könt noe de plannen in wark umzat worden. As eerste zint zes gymnasiums in et Noordoosten anwezen um Saksies as verplicht keuzevak an te beden.
Hesse: härte onder den reem vuur et Sasksies
Op disse kernskolen mut Plat ook vuur et skriftelike en mondelike eandeksamen tooloaten worden. Onderwiesminister Birgit Hesse van de SPD zea at dit besloet een härte onder den reem was vuur alleman wat zik zo drok maakt vuur de sproake. Op disse wieze is Saksies een liekweardig skoolvak en gin anvullend zeutheulderken. Learlingen köant op de vuurtzette skolen in Döms, Wiesmar, Kriewits, Laage, Stawenhagen en Demmin Plat kriegen.
In Nederland lik der ook skot in de zaak te kommen. Der kump meugelik ne heugere erkenning vuur et Saksies as volweardige sproake. De hoge hearen warren aait bange at et öar tevölle zol kosten, want det har et öar met Freesk ook al doan. Dat onze sproake dat geld gewoon nog te good hef vuur al dee joaren van achterstelling, lik nog neet duur te dringen.
Dinkseldag den 21sten februwoari kreeg de D66 een vuurstel duur den Tweeden Kamer um kannabiskweek beheard too te loaten. Bie ne heufdelike stemronde was ne mearderheid van 77 Kamerleden vuur et vuurstel. Dat skrif nu.nl.
In de leste veertig joar was et altied ondudelik wo as et non zat in Nederland. Iej mochten et neet kweken of kopen, mer bie de verkoop keken de politsie de andere kante oet.
De D66 wil minder kriminaliteat met wiet en eenvoldiger belasting vroagen van de hennephuze. Doarnöast meant de partieje at kweekbehearsing better is vuur de gezondhead. As der gin toozicht is, kan der ja van allens bie duur zitten.
De oaverhead zol non tooverdan de kweek mutten regelen. Hennephuze köant dan eankel nog van disse oaverheidskwekeriejen kopen. Volgens D66 mut de oaverhead zorgen at ongezonde produkten zo verantwoard en veilig meugelik broekt wordt. Verbeden kö'j et toch neet, want de leu komt der toch wal an, meant de partieje.
Vera Bergkamp, kamerlid vuur de D66, denen et vuurstel in. "Et is good dat wiej noe es duurpakt. Bie hennepkweek zint völle kriminele groepen. As iej doar met verdan goat, verandert der niks." Mer Bergkamp weet ook at et nog neet alle problemen oplöst. "Wiej mut nuchter bliewen. Der wörd nen hoop oetvoord. Doar mut de politsie en de rechtsproak boavenop zitten."
Wat partiejen wollen hennep helemoal verbeden. Volgens de D66 helpt dat niks. "Of iej et wilt of neet; verdeuvende middelen zint deel van onze samenleaving," meant Bergkamp.
Spannend
Töt et leste ogenblik was et ofwochten wat de Kamer van et D66-vuurstel vund. Ne mearderhead hung onder mear of van kleane partiejen en eenmansfraksies.
Van de grote partiejen warren de PvdA, SP, GroenLinks, 50PLUS en de Partij voor de Dieren vuur et plan van D66. De VVD, CDA, PVV, ChristenUnie en SGP warren tegen.
Toen as der vurige wekke oawer kuierd wör, warren et vuural de Kristelike partiejen en de VVD dee opspreuken. De oaverhead mut der allens an doon um verslavende middelen oet de moatskappieje te holden, meant et CDA en de ChristenUnie.
De VVD trekt vuurnamelik de wenkbrouwen op oaver de kans dat de oaverhead zik noe geet mengen met organiseerde misdoad.
Noa mear as 20 joar neet mear in et wild woarnömmen te wean, zint op 21 januwoari wier zes männekes en acht vröwkes van den kromsabelbok (Oryx dammah) oetzat in de zudelike Sahara. Zee mut ne groep verstarken dee doar al verleden augustus lösloaten warren. Dit meldt de Zoological Society of London op öare webstea.
Deur oorlog en andere onröste wörren de antallen kromsabelbukke, ook wal oryx, algazel of sabelantilope neumd, in de tachtiger en negentiger joaren slim terugge bracht. Der was (en is) nog altied weanig toozicht op jagers en streuperieje. In 2000 verkloaren et IUCN et deer offisjeel in et wild oetstörven. Der wörren der nog wat in gevangenskap hölden, mer in et wild kon iej ze neet mear zeen.
Deur een fokprogramma oet de Vereanigde Arabiesee Emiraten, woer as wildparken van oawer de hele wearld an methulpen, wörren der genog kromsabelbukke bie fokt um ze heanig an wier in et Ouadi Rimé-Ouadi Achim Reservaat in Tsjaad oet te zetten. In dit reservaat van 78.000 km² past Nederlaand zowat twee moal in.
Ruumte genog dus um de deers genog etten te loaten vinden en good te loaten gediejen. Dat blik, want inmiddels is et eerste kromsabelkalf sinds 20 joar in et wild geboren.
ORANJEMUND/NAMYBYE – Diamantdelvers dey net buten de küste van Afrika warken, hebt ne skat ontdekt; een skeypswrak van 500 jår, met ne dikke € 8,5 miljuun an gold an boord.
Volgens de mynwarkers hef et skip met Bom Jesus (Goden Jezüs) nen topasseliken naam, want et is vuyr öör een geschek uut den hemmel.
Et skip wör in april 2008 ontdekt duur eerdkündigen van et mynbouwbedryf De Beers. Et lig net uut de küste van et Namybyaanse Oranjemund.
Et skip kömp uut de Golden Tyd van Portügal, in dey tyd ne kolonyale wereldmacht. De Bom Jesus vertröyk uut Lissabon rond 1533, under Francisco de Noronha. Underwegens når India verdweyn et skip zunder spuur. De hebbenswerde skat was verlören.
Dit was nit et ennigste wrak wat de mynwarkers vünden. Ze musten een zoltmeyr dröygleggen. Terwyl at et water weglöyp, kömmen der nog meer verlörene skeype bloot.
Toch was Bom Jesus et öldste. De untdekking köm nit van den eynen up den anderen dag: de mynwarkers vünden al längeren tyd vrömde holtdeylen en andere zaken up et strand. De echte gold- en ivoorskat köm tevöörskyn nå at de mynwarkers åwer ne wekke tyd tonnen zand weghalen.
De untdekking van de Bom Jesus wörd nu al et meyst belangryke skeypswrak aller tyden nöymd, üm de leeftyd en de onmündig ryke skat an boord. De ümgeving is uutröypen töt UNESCO Kültüreyl Arfgood Under Water.
De skat van de Bom Jesus besteyt uut werdevulle zaken van åwer de heyle werld, zo as ivoor uut West-Afrika, Duytse kopperblükke, en goldmünten uut Portügal, Spanje en Veneysye.
Dårby vünden ze nog zilvermünten, messen en hoogwerdige zwörde, en persöynlike egendommen van de bemanning. En de åwerblyfselen van de bemanning zelf. Wydters vünden ze nog sternkündig gerei, kompassen, bronzene skålen en lange meytalene pöle vuyr steyvigheid van et skip.
Arkeoloog Dr. Dieter Noli zee at de Namybyaanse regering de skat zal upeisen. Et lee ja binnen öre grenzen. Et is een vast gegeyven at de skat når de regering geyt an wey et strand höyrt.
Nen mooien stert an disse reygel is: as et skip ne zeykere landsvlagge har by tyde van undergank, höyrt dey skat an det land. De Portügeyse regering hef zik höffelik upsteld. Namybye mag et holden.